Nowelizacja ustawy o PIP 2026 – nowe uprawnienia inspektorów i ich konsekwencje dla pracodawców

8 lipca weszła w życie nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Najważniejsze zmiany:

• Inspektorzy zyskali uprawnienie wydawania decyzji administracyjnych ustalających istnienie stosunku pracy.
• Wprowadzono interpretacje indywidualne wydawanych przez Głównego Inspektora Pracy.
• Dwukrotnie podwyższono grzywnę za naruszenia praw pracowniczych (w tym za fikcyjne B2B), zwiększono również wysokość mandatów nakładanych przez inspektorów pracy. 
• Wprowadzono „abolicję” dla pracodawców, którzy w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy zawrą umowy o pracę w miejsce umów cywilnoprawnych spełniających cechy umowy o pracę,

Są to jedne z najistotniejszych zmian w kompetencjach Państwowej Inspekcji Pracy na przełomie ostatnich lat.

Decyzja administracyjna – najważniejsza zmiana w kompetencjach PIP

Największą zmianą jest przyznanie Państwowej Inspekcji Pracy kompetencji do stwierdzania istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej. Oznacza to, że w określonych przypadkach inspektor nie będzie już musiał kierować sprawy do sądu wyłącznie po to, aby wykazać, że umowa cywilnoprawna spełniała cechy umowy o pracę. Jak to będzie wyglądało w praktyce?

W pierwszej kolejności inspektor będzie wydawał polecenie usunięcia nieprawidłowości. W takiej sytuacji strony będą mogły:

• zawrzeć umowę o pracę albo
• zmienić sposób wykonywania i treść umowy cywilnoprawnej tak, aby nie odpowiadała cechom stosunku pracy.

Jeżeli inspektor uzna, że polecenie zostało wykonane prawidłowo, postępowanie zakończy się bez wydawania decyzji.

Dopiero gdy strony nie zastosują się do polecenia albo zrobią to w sposób niewystarczający, okręgowy inspektor pracy będzie mógł wydać decyzję administracyjną stwierdzającą istnienie stosunku pracy albo skierować sprawę do sądu.

Decyzja tak, natychmiastowa wykonalność – nie

Co istotne, ostateczna wersja ustawy odchodzi od pomysłu natychmiastowej wykonalności decyzji, który pojawiał się we wcześniejszych projektach.

Przyjęte zmiany zakładają, że skutki decyzji dotyczące m.in.:

• obowiązków wynikających z prawa pracy,
• składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne,
• podatków,
• obowiązkowych wpłat na fundusze,

ulegają wstrzymaniu do dnia upływu terminu na wniesienie odwołania, a w razie jego wniesienia – do czasu prawomocnego zakończenia postępowania sądowego.

Jest to znacząca zmiana względem wcześniejszych wersji projektu ustawy, które przewidywały, że decyzja inspektora podlega natychmiastowemu wykonaniu w zakresie skutków, jakie powstają w przypadku UoP w zakresie podatków i ubezpieczeń społecznych.

Ponadto należy zauważyć, że decyzja nie będzie obowiązywała z mocą wsteczną. Warto jednak mieć na względzie, że okręgowy inspektor pracy będzie miał uprawnienie do skierowania do sądu powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy za okres sprzed wydania decyzji.

Interpretacje indywidualne Głównego Inspektora Pracy

Nowelizacja wprowadza także możliwość uzyskania interpretacji indywidualnej dotyczącej tego, czy określona umowa powinna zostać uznana za umowę o pracę.

Za wydanie interpretacji trzeba będzie uiścić opłatę w wysokości 40 zł, a organ będzie miał 30 dni na jej wydanie.

Wydana interpretacja będzie wiążąca dla organów Państwowej Inspekcji Pracy wobec wnioskodawcy, natomiast nie będzie wiążąca dla pracodawcy.

Co oznacza to w praktyce?

Zastosowanie interpretacji przez pracodawcę będzie dobrowolne. Jeżeli jednak pracodawca zdecyduje się postępować zgodnie z jej treścią, nie będzie mógł zostać ukarany przez PIP w zakresie objętym interpretacją.

W tym miejscu można dostrzec pewną niespójność projektu. Z jednej strony ustawodawca podkreśla, że interpretacja nie wiąże pracodawcy, z drugiej przyznaje mu ochronę przed sankcjami w razie zastosowania się do niej. Najbardziej przekonująca wydaje się wykładnia, zgodnie z którą interpretacja Głównego Inspektora Pracy ma charakter ochronny, ale nie nakazowy.

Od interpretacji będzie przysługiwało odwołanie do sądu okręgowego za opłatą w wysokości 200 zł.

Kontrole zdalne?

Nowelizacja zakłada wprowadzenie możliwości prowadzenia kontroli zdalnych przez PIP.

W uzasadnieniu projektu wskazano, że rozwiązanie to ma celu przede wszystkim zapewnić ciągłość działania PIP w sytuacjach nadzwyczajnych (jak pandemia COVID-19) oraz wspierać cyfryzację administracji.

Zgodnie z założeniami projektu, kontrola zdalna będzie mogła być prowadzona wyłącznie wtedy, gdy nie utrudni osiągnięcia celu kontroli oraz nie wyłączy możliwości przeprowadzenia klasycznych czynności, takich jak oględziny zakładu pracy, przesłuchania czy żądanie dokumentów.

W założeniu kontrola zdalna ma być „wyjątkiem od reguły” – należy jednak zauważyć, że przeprowadzenie kontroli w formie zdalnej nie wymaga zgody podmiotu kontrolowanego. Powstaje zatem pytanie, czy kontrole zdalne nie staną się narzędziem służącym do intensyfikacji kontroli PIP.

Wyższe sankcje

Maksymalne grzywny przewidziane w Kodeksie pracy za wykroczenia związane z naruszeniem praw pracowniczych zostały podwyższone z 30 000 zł do 60 000 zł. Grzywną ukarane może zostać zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy.

Nowelizacja podwyższyła wysokość mandatów nakładanych przez inspektorów pracy z 2 000 zł do 5 000 zł. W przypadku ponownego popełnienia wykroczenia maksymalna wysokość mandatu wzrośnie z 5 000 zł do 10 000 zł.

Przepisy przejściowe

Kontrole oraz postępowania sądowe wszczęte przed wejściem w życie ustawy będą prowadzone według dotychczasowych przepisów.

Jednocześnie nowe przepisy dotyczące ustalania istnienia stosunku pracy znajdą zastosowanie także do umów cywilnoprawnych zawartych przed wejściem w życie ustawy, o ile będą one nadal obowiązywały w tym dniu

Najbardziej praktyczne znaczenie ma jednak 12-miesięczny okres przejściowy.

Pracodawca, który w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy dobrowolnie zastąpi wadliwie stosowaną umowę cywilnoprawną umową o pracę, nie będzie ponosił odpowiedzialności wykroczeniowej przeciwko prawom pracownika z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy.

Ustawa wchodzi w życie w terminie 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia, z wyjątkami w zakresie niektórych działań Głównego Inspektora Pracy i wieloletniej strategii PIP, które obowiązują od dnia następującego po dniu ogłoszenia. Ustawę ogłoszono w dniu 7 kwietnia 2026.